Sheikh abd el-Gurna

Sheikh abd el-Gurna

Sheikh abd el-Qurna
Szejch abd el-Gurna
  • Nazwa projektu:

    Prace archeologiczne w eremie zainstalowanym w grobowcach MMA 1151 i 1152

  • Typ stanowiska:

    Grobowiec faraoński, erem koptyjski

    Lokalizacja:

    Egipt
    Starożytna Tebaida

    Datowanie:

    – Średnie Państwo po okres rzymski (grobowiec używany zgodnie z przeznaczeniem z różną intensywnością w różnych okresach, 2 poł. V wieku – pocz. VIII wieku)

Najciekawsze odkrycia:

– manuskrypty koptyjskie (kodeks tekstów normatywnych Pseudo-Bazylego; żywot św. Pisenthiosa, fragment Księgi Izajasza, apokryf Acta Petri)
– zespół ceramiki, około ośmiu tysięcy naczyń
– zespół ostraków koptyjskich i greckich (ponad 325 sztuk)
– patelnia żelazna z uchwytem dekorowanym rytymi wyobrażeniami zwierząt i roślin

Historia badań:

Badane przez misję CAŚ UW w latach:

2003–2016

Typ badań:

badania wykopaliskowe, geofizyczne i konserwacja

Kierownicy badań:

Andrzej Ćwiek (2016)
Tomasz Górecki, Andrzej Ćwiek (2015)
Tomasz Górecki (2003–2014)

Instytucje współpracujące:

– Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
– Muzeum Narodowe w Warszawie

Informacje dodatkowe:

Po odkryciu w 2005 roku manuskryptów ich konserwacja okazała się na tyle wymagająca, że prowadzono ją w ramach osobnego podprojektu. W latach 2009–2014 w ramach projektu realizowano grant NCN Gr-2901 N N109 318337: „Studium funkcjonowania eremu w grobowcu 1152 w Gurna (Luksor) w świetle danych archeologicznych i tekstowych”. W i 2016 2015 roku na stanowisku rozpoczęła badania „Misja Eremu”.

Opis stanowiska i badań:

Grobowce MMA 1151 oraz 1152 powstały w górnej partii stoków bezimiennego wzniesienia, znajdującego się po południowej stronie Doliny Południowej, w której odkryto nieukończony królewski zespół świątynno–grobowy. Sposób rozplanowania tego założenia nawiązuje do zespołu funeralnego Nebhepetre Mentuhotepa II w Deir el-Bahari, co pozwala sugerować, iż budowla w Dolinie Południowej należała do jednego z jego następców. W stokach otaczających dolinę powstały grobowce należące do najwyższych urzędników. Prace nad pozostałymi zespołami prywatnymi, podobnie jak nad założeniem królewskim, nigdy nie zostały sfinalizowane.

Grobowce wysokich urzędników otaczające Dolinę Południową składały się z części naziemnej, którą tworzył obszerny dziedziniec, oraz korytarzy i pomieszczeń wykutych w skale. Wejście do wnętrza znajdowało się w centralnej części skalnej fasady. Otwierał się za nim długi korytarz, na końcu którego wykuwano pomieszczenie na planie kwadratu, pełniące funkcję kaplicy kultu grobowego. W posadzce kaplicy znajdowało się wejście do głębokiego szybu, niekiedy mierzącego ponad 20 m, jak w przypadku grobowca MMA 1151. W większości z odkrytych na tym terenie założeń grobowych na dnie szybu rozpoczynał się kolejny korytarz, który prowadził do komory grobowej. W grobowcu MMA 1152 prace zatrzymano już na etapie wykuwania korytarza, a komora sarkofagowa nigdy nie powstała.

Oba grobowce w różnych okresach i z różną częstotliwością były wykorzystywane do chowania zmarłych, a w końcu V wieku zaczęły służyć mnichom jako pustelnie. Dla archeologów wydawały się interesujące m.in. dlatego, że Teby Zachodnie były w okresie od V do VIII wieku jednym z najważniejszych w Egipcie ośrodków monastycznych. Widoczne przed grobowcem częściowo zasypane relikty architektury, duża ilość leżącej na powierzchni ceramiki i ślady barwnych malowideł we wnętrzu dawały pewność, że erem wart jest eksploracji. Pierwsza kampania odbyła się w 2003 roku, a stanowisko okazało się na tyle atrakcyjne, że prace kontynuowano do 2014 roku. Osadnictwo monastyczne w eremie 1152 trwało do pierwszej połowy VIII wieku n.e. O ile wczesną datę założenia eremu potwierdzają wyłącznie źródła archeologiczne (ceramika), to dla schyłkowej fazy najważniejszym źródłem są ostraka.

Sąsiedni grobowiec MMA 1151 albo był odrębnym eremem, albo służył mnichom z MMA 1152 jako kaplica. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że nie znaleziono w nim śladów aktywności gospodarczej, a tylko minimalną ilość ceramiki i jeden fragment ostrakonu.

Specyfika adoptowania przestrzeni faraońskiej na koptyjską jest w większości przypadków podobna: wykorzystywano wewnętrzne struktury grobowca, ale – ze względu na wąskie, niedogodne do adaptacji wnętrze, część instalacji sytuowano przed grobowcem 1152. Zbudowano tarasy prowadzące na dziedziniec, wieżę (budowla magazynowo-obronna), warsztaty tkackie, prowizoryczną kuchnię. Zewnętrzna część eremu miała charakter gospodarczy: prowadzona była tu działalność rzemieślnicza, magazynowano surowiec do produkcji rzemieślniczej, przygotowywano posiłki. Część wewnętrzna miała w części frontowej charakter raczej sakralny (miejsce na modlitwę), ale także recepcyjny, zaś w głębi grobowca urządzone były miejsca do spania zabezpieczone wysokim murem i zapewne solidnie zamykanymi drzwiami. Przy wejściu mnich mógł spotkać się z odwiedzająca go osobą: mnichem lub pielgrzymem. Tu mógł spotkać się z ludźmi, którzy prosili go o błogosławieństwo, o radę czy modlili się z nim.

Najwięcej ważnych zabytków znaleziono jednak na śmietniku przed eremem, gdzie systematyczne prace archeologiczne rozpoczęto w 2004 r. Każdy niepozorny, znaleziony tam element był pieczołowicie dokumentowany. Zbierano oczywiście znajdowaną w wielkich ilościach ceramikę, ale również nitki, sznurki, strzępy tkanin, wyroby roślinne, surowce do ich wytwarzania, skrawki skóry i szczątki organiczne, a także zwierzęce ekskrementy. Każda z wymienionych tu kategorii jest przedmiotem szczegółowych badań.

Inne materiały na temat misji:
Rezultaty badań:

Sezon po sezonie – „Newsletter PCMA”:

O Misji Eremu na stronie UAM

Informacje popularnonaukow i medialne:

Polskie Radio o Sheikh Abd el-Gurna
Szafrański, Z. (2005). Koptyjskie księgi z el-Gurna. Sensacyjne odkrycie polskich badaczy w Egipcie, National Geographic, 6 (69).
Górecki, T. (2005). Odkrycie cennych ksiąg papirusowych w Gurna w Górnym Egipcie. In D. Matyjasek (Ed.), Jak to z pismem było. Muzeum Podlaskie w Białymstoku. Katalog wystawy (pp. 10–11) Białystok.
Górecki, T. (2005). Manuskrypty z Qurna, Uniwersytet Warszawski. Pismo Uczelni, No. 2(23), 16–17.
Górecki, T. (2005). Znalezione na śmietniku historii, Gutenberg 3, 17, 24–29.
Górecki, T. (2004). Erem koptyjski w Qurna – drugi sezon wykopalisk, Uniwersytet Warszawski. Pismo Uczelni, Nr 4(20), 23.
Górecki, T. (2003). Erem koptyjski w Qurna – pierwszy sezon wykopalisk, Uniwersytet Warszawski. Pismo Uczelni, No. 3(14), 15.

Wydarzenia związane z projektem:

2017-10 Tomasz Górecki (1951-2017)

Bibliografia projektu:

Kaczanowicz, M. (2018). The Third Intermediate Period and Late Period Burials on the West of the South Asasif Necropolis. Polish Excavations in Tombs MMA 1151 and 1152. In E. Pischikova, J. Budka & K. Griffin (Eds.), Thebes in the First Millennium BC: Art and Archaeology of the Kushite Period and Beyond (=GHP Egyptology 27) (pp. 214–230). London: Golden House Publications.

Górecki, T. (2017). The utility ware assemblage from the hermitage inside tomb MMA 1152 in West Thebes. Selected issues, provisional characteristics, research methodology, Polish Archaeology in the Mediterranean, 26/1, 749–772.

Kaczanowicz, M. (2017). Shabtis from tombs MMA 1151 and 1152 in western Thebes, Egyptian Archaeology, 50, 27–30.

Chudzik, P. & Ćwiek, A. (2015). Faience objects from the Tomb MMA 1152 at Sheikh Abd el-Qurna, Polish Archaeology in the Mediterranean, 24, 701–707.

Górecki, T. (2014). All Things Handy: ‘Scavengers’ Among the Monks from the Hermitage in MMA 1152, Etudes et Travaux, 27, 19–40.

Górecki, T. (2014). ‚It Might Come in Useful’. Scavenging Among the Monks from the Hermitage in MMA 1152, Études et Travaux, 27, 129–150.

Górecki, T. (2013). Archaeological Excavation in the Coptic Hermitage at Gurna (Egypt). The Research Program, the Particulars of the Research and Initial Findings. In M. Dolińska, T. Górecki, A. Reiche & A. Twardecki, The Collection of Ancient and East Christian Art and Archaeological Excavation of the National Museum in Warsaw (=Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie 32), (pp. 34–39; 49–51). Warszawa.

Górecki, T. (2013). The hermitage in Sheikh Abd el-Gurna (West Thebes). Excavation, studies and conservation in 2009 and 2010/2011, Polish Archaeology in the Mediterranean, 22, 171–192.

Górecki, T. & Kopp, E. (2013). Hieroglyphic Signs Scratched on a Sherd of an Egyptian Late Roman Transport Amphora, Études et Travaux, 26, 237–243.

Chudzik, P. (2013). Preliminary remarks on the architecture of the Theban Tomb 1152 at Sheikh Abd el-Gurna, Polish Archaeology in the Mediterranean, 22, 193–198.

Górecki, T. (2013). Archaeological Excavation in the Coptic Hermitage at Gurna (Egypt). The Research Program, the Particulars of the Research and Initial Findings. In M. Dolińska, T. Górecki, A. Reiche & A. Twardecki, The Collection of Ancient and East Christian Art and Archaeological Excavation of the National Museum in Warsaw (=Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie. Nowa Seria/ Journal of the National Museum in Warsaw. New Series 2(38)) (pp. 34–39; 49–51). Warszawa.

Thommée, A. (2013). The Gurna Manuscripts (hermitage in MMA 1152), conservation report, 2010, Polish Archaeology in the Mediterranean, 22, 199–208.

Chudzik, P. (2012). Prywatne grobowce skalne w Tebach Zachodnich na przełomie XI i XII dynastii. In P. Chudzik & W. Ejsmond (Eds.), Materiały z III Konferencji Studentów Archeologii Starożytnego Egiptu, Wrocław 19–20 maja 2011 (pp. 116–131; 128–129: streszczenie w języku angielskim). Warszawa.

Chudzik, P. (2012). Private rock-cut tombs in Western Thebes at the end of the XI and at the beginning of the XII dynasty. In P. Chudzik, W. Ejsmond (Eds.), Proceedings of the Third Student Conference of Archaeology of Ancient Egypt, Wrocław, 19th–20th of May 2011 (pp. 116–131, with English summary on pp. 128–129). Warsaw.

Iwaszczuk, U. (2012). Animal bone remains from Sheikh Abd el-Gurna: issues and opportunities, Polish Archaeology in the Mediterranean, 21, 691–702.

Górecki, T. & Łajtar. (2012). A. An ostracon from the Christian hermitage in MMA 1152, The Journal of Juristic Papyrology, 42, 135–164.

Górecki, T. (2011). Archaeological research in the hermitage in Tomb 1152 in Sheikh Abd el-Gurna (West Thebes), Polish Archaeology in the Mediterranean, 20, 225–236.

Górecki, T. (2011). Roman ceramic thymiaterion from a Coptic hermitage in Thebes. In H. Meyza & I. Zych (Eds.), Classica Orientalia. Essays Presented to Wiktor Andrzej Daszewski on His 75th Birthday (pp. 199–207). Warsaw.

Antoniak, I. (2010). New Ostraca from Thebes. In G. Gabra, N.T. Takla (Eds.), Christianity and Monasticism in Upper Egypt. Vol. 2. (pp. 1–6). Nag Hammadi – Esna, Cairo – New York.

Dekker, R. (2010). Encomium on Pesynthios of Coptos: The recently discovered Sahidic version from Sheikh Abd al-Qurna. In G. Gabra, N.T. Takla (eds), Christianity and Monasticism in Upper Egypt. Vol. 2. (pp. 21–31). Nag Hammadi – Esna, Cairo – New York.

Górecki, T. (2010). Sheikh Abd el-Gurna. Hermitage in Tomb 1152 and Chapel in Tomb 1151.Polish Archaeology in the Mediterranean, 19, 297–303.

Górecki, T. (2009). Guilloche drawing on a potsherd. A contribution to the designing of Theban hermitage wall decoration, Études et Travaux, 23, 29–38.

Górecki, T. & Szpakowska, E. (2009). Sheikh Abd El-Gurna (Hermitage in Tomb 1152). Preliminary Report 2006, Polish Archaeology in Mediterranean, 18, 305–310.

Kordowska, D. & Thommée, A. (2009). Koptyjskie manuskrypty z Gurna (Egipt). Historia znaleziska i metody konserwacji. In J. Malinowski (Ed.), Studia o sztuce Bliskiego i Środkowego Wschodu. Materiały IV Spotkania Historyków Sztuki i Konserwatorów Dzieł Sztuki Orientu, Toruń 28–30.06.2006; część II / Papers presented at the Fourth Meeting of Art Historians and Restorers of Oriental Works of Art, Toruń 28–30.06.2006; part 2 (pp. 9–20, with english Sumary: Coptic Manuscripts from Gurna (Egipt). The History of Discovery and Conservation Methods). Warszawa: Wydawnictwo Trio, Polskie Stowarzyszenie Sztuki Orientu

Kordowska, D. (2009). Conservation work on three Coptic manuscripts from Sheikh Abd el-Gurna, Polish Archaeology in the Mediterranean, 18, 311–316.

Dekker, R. (2008). The Sahidic Encomium of Pesunthios, Bishop of Keft: Towards a New Understanding, based on a Recently Discovered Manuscript (Diss.).

Dekker, R. (unpublished). The Sahidic Encomium of Pesunthios, Bishop of Keft: Towards a New Understanding, based on a Recently Discovered Manuscript. (MA-thesis).

Górecki, T. (2008). Limestone flake with a drawing of a guilloche. Contribution on the designing of Theban hermitage wall decoration, Etudes et Travaux, 22, 87–94.

Antoniak, I. (2008). Recent Discoveries in the Hermitage of Sheikh Abd el-Gurna: Coptic Codices and Ostraca. In A. Delattre & P. Heilporn (Eds.), Et maintenant ce ne sont plus que des villages… Thebes et sa region aux époques hellénistique, romaine et byzantine. Actes du colloque tenu a Bruxelles les 2 et 3 décembre 2005 (= Papyrologica Bruxellensia 34) (pp. 10–16). Bruxelles: Association Égyptologique Reine Élisabeth.

Górecki, T. (2007). Sheikh Abd el-Gurna (Hermitage in Tomb 1152). Preliminary report, 2005, Polish Archaeology in the Mediterranean, 17, 263–272.

Myszor, W. (2007). Enkomion of St. Pisenthios from Sheikh Abd el-Gurna, Polish Archaeology in Mediterranean, 17, 273–274 (appendix).

Szpakowska, E. (2007). Preliminary remarks on the ancient Egyptian material from the tomb 1152 at Sheikh Abd el-Gurna, Polish Archaeology in the Mediterranean, 17, 275–277.

Górecki, T. (2007). Sheikh Abd el-Gurna. In A. Majewska (Ed.), Seventy Years of Polish Archaeology in Egypt. Catalogue of the Exhibition. Egyptian Museum in Cairo, 21 October–21 November 2007 (pp.176–181). Warsaw.

Górecki, T. (2007). Sheikh Abd el-Gurna. In E. Laskowska-Kusztal (Ed.), Seventy Years of Polish Archaeology in Egypt (pp. 183–190). Warsaw.

Antoniak, I. (2005). Preliminary remarks on the Coptic ostraca from seasons 2003 and 2004, Polish Archaeology in the Mediterranean, 16, 244–247.

Górecki, T. (2005). Sheikh Abd el-Gurna. Hermitage in Tomb 1152, second season of excavations, Polish Archaeology in the Mediterranean, 16, 239–243.

Rzeuska, T. I. & Orzechowska, M. (2005). Pharaonic pottery from Sheikh Abd el-Gurna, Polish Archaeology in the Mediterranean, 16, 248–256.

Górecki, T. (2004). Sheikh Abd el-Gurna. Coptic Hermitage. First Interim Report, Polish Archaeology in the Mediterranean, 15, 173–179.

Galeria: