Chhîm

Chhîm

  • Nazwa projektu:

    Polsko-Libańska Misja Archeologiczna w Chhîm
    Polish-Lebanese Archaeological Mission in Chhîm

    Facebook:

    www.facebook.com/excavatelebanon/

    Academia.edu:

    uw.academia.edu/TheJointExpeditiontoChhimandJiyehLebanonPolishLebaneseMission

  • Typ stanowiska:

    Osadnicze

    Lokalizacja:

    Liban
    Współczesna prowincja Iqlim El-Kharoub
    30 km na południowy-wschód od Bejrutu
    10 km na wschód od Jiyeh/Porphyreon
    Starożytna Fenicja

    Datowanie:

    – epoka późnego brązu (ok. 1500–1150 p.n.e.)
    – epoka żelaza (ok. 1150–530 p.n.e.)
    – okres perski (475–330 p.n.e.)
    – okres hellenistyczny (330–63 p.n.e.)
    – okres wczesnorzymski (63 p.n.e.–135 n.e.)
    – okres późnorzymski (135–324 n.e.)
    – okres bizantyjski (324–640 n.e.)

Najciekawsze odkrycia:

– sanktuarium hellenistyczne
– sanktuarium rzymskie z I–III wieku n.e.
– zabudowa mieszkalna z okresu wczesnobizantyjskiego
– cztery tłocznie oliwy z okresu wczesnobizantyjskiego
– bazylika chrześcijańska z mozaikami podłogowymi i malowidłami (498 r. n.e.)
– mozaika z przedstawieniem lwicy oraz mozaiki geometryczne i z przedstawieniami innych zwierząt i roślin
– mozaika z inskrypcją z końca V wieku n.e.
– nekropola
– cysterny

Historia badań:

Badane przez misję CAŚ UW w latach:

Badania wykopaliskowe: 1996–2005, 2008–2009, 2015–2016
Sezony studyjne: 2007, 2017

Typ badań:

badania wykopaliskowe, badania powierzchniowe w okolicach stanowiska

Kierownicy badań:

Tomasz Waliszewski, Instytut Archeologii UW

Instytucje współpracujące:

– Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
– Direction Générale des Antiquités
oraz
– Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie;
– Insitut Francais d’Archeologie du Proche-Orient

Informacje dodatkowe:

Pierwsze prace archeologiczno-konserwatorskie na stanowisku miały miejsce pod koniec lat 60. i na początku lat 70. XX wieku. Prace rekonstrukcyjne prowadził H. Kalayan (lata 60., 70. i 80. XX wieku)

Opis stanowiska i badań:

Stanowisko o powierzchni około 1 ha położone jest na zboczu wzgórza na wysokości około 500 m n.p.m. W Chhim bardzo dobrze widoczne są ruiny antycznej wsi, która powstała na przełomie er, choć zachowane ślady świadczą, iż miejsce to było odwiedzane od środkowego okresu Epoki Brązu. Poszczególne elementy osady są niezwykle dobrze zachowane. Wzdłuż wąskich uliczek wznoszą się mury domów mieszkalnych, tłoczni oliwy, rzymskiej świątyni i bazyliki chrześcijańskiej, a wokół osady znaleźć można jeszcze dziś ślady kilku nekropoli.

Typowy dom w Chhim miał jedną, prostokątną lub częściej kwadratową izbę, która służyła zapewne jednej rodzinie. Przy ścianach ustawione były ławy murowane z kamieni, w rogu umieszczano piec chlebowy, pośrodku znajdował się często filar podpierający drewnianą konstrukcję płaskiego dachu z ubitej ziemi. Nietrudno spostrzec, że ten opis pasuje doskonale do domu libańskiego znanego w tym regionie jeszcze kilkadziesiąt lat temu.

Wśród ruin budynków wyróżniają się te przeznaczone pod tłocznie oliwy. Ich wnętrza kryją świetnie zachowane instalacje pras, którym brak tylko drewnianych elementów i lin, aby mogły ponownie, po kilkunastu wiekach, tłoczyć oliwę. Do tej pory poznaliśmy cztery takie budynki, piąty widoczny jest na powierzchni. Niektóre z nich noszą ślady nieprzerwanego użytkowania przez siedem wieków. Znaczna liczba rozrzuconych po ruinach wsi elementów pras sugeruje, że swój dostatek mieszkańcy osady opierali w znaczącym stopniu o produkcję ogromnych ilości oliwy, choć nie można zapominać o rolnictwie i hodowli zwierząt.

W okresie prosperity w II wieku n.e. społeczność wsi podjęła decyzję o budowie świątyni ulokowanej na południowym skraju osady. Niewielka budowla w stylu korynckim miała zapewne odpowiadać rozbudzonym ambicjom jej mieszkańców. Nie wiemy jakie bóstwo było w niej czczone, a kres kultu – trwającego w tym miejscu zapewne od dawna – przyszedł wraz z chrześcijaństwem. Świątynię opuszczono, aby naprzeciw niej pobudować w końcu V wieku kościół.

To właśnie w tej bazylice sprzed 1500 lat dokonane zostały najbardziej spektakularne odkrycia. Jej podłoga pokryta była wspaniałymi, barwnymi mozaikami. Występujące na nich motywy geometryczne, floralne i figuralne — jak choćby lwica w centralnej części prezbiterium — świadczą jeszcze raz o zamożności i guście społeczności, która je zamówiła. Odkryta przed jednym z bocznych wejść grecka inskrypcja jest niemym świadkiem historii budowli. Prezbiter Tomasz, opiekun kościoła, wymienił w niej swego biskupa Andrzeja i jego biskupa pomocniczego (chorepiskoposa) Iannosa. Pełen błędów ortograficznych tekst zawiera także datę położenia mozaik. Według wszelkiego prawdopodobieństwa miało to miejsce w 498 roku n.e.
Koniec funkcjonowania wsi nadszedł w ciągu VII wieku.

Inne materiały na temat misji:
Rezultaty badań:

Sezon po sezonie„Newsletter PCMA”:

Biuletyn „Archeowieści PCMA”, 11, (2009): Liban

Informacje w mediach i publikacje popularno–naukowe

Broszura „From Byzantine Mosaics to Medieval Paintings. Fifteen years of Polish-Lebanese cooperation in archaeology and conservation 1996–2011”
Waliszewski, T. (1999). Prezbiter Tomasz buduje kościół, Archeologia Żywa, lato 1999, 11–14.
Waliszewski, T. (1999). Układanka sprzed półtora tysiąca lat, National Geographic Magazine, edycja polska, październik 1999, 158.

Wydarzenia związane z projektem:

2016-09 Wystawa i konferencja z okazji 20-lecia prac CAŚ UW w Libanie (Bejrut)
2014-09 Wystawa i konferencja z okazji 10-lecia działalności polskiej misji konserwatorskiej w Libanie (Bejrut)
2009-12 Warsztaty: German and Polish Archaeological Projects in Lebanon (Berlin)

Bibliografia projektu:

Waliszewski, T., and Wicenciak, U. (2015). Chhim, Lebanon: a Roman and Late Antique village in the Sidon hinterland. Journal of Eastern Mediterranean Archaeology & Heritage Studies, 3(4), 372–395.

Kowarska, Z. and Lenarczyk, S. (2012). Pithos-type vessels from Chhîm: preliminary assesment of the finds from 1996-2009. Polish Archaeology in the Mediterranean 21, 643–651.

Waliszewski, T. (2012). Chhim et Jiyeh – de la prosperité au declin, Dossiers d’Archéologie 350, 64–69.

Waliszewski, T. (2012). Chhim et les mosaïques du prêtre Thomas. In M.-A. Haldimann, A.-M. Afeiche, M. Martiniani-Reber (Eds), Fascination du Liban. Soixante siècles d’histoire de religions, d’art et d’archéologie, Catalogue de l’exposition, Genève, Musée Rath, 30 novembre 2012–31 mars 2013 (pp. 127–132). Genève: Ginevra.

Wicenciak, U. (2010). Local Roman coarse wares from Chhim (southern Lebanon). In S. Menchelli, S. Santoro, M. Pasquinucci, & G. Guiducci (Eds.), LRCW 3: Late Roman coarse wares, cooking wares and amphorae in the Mediterranean. Archaeology and archaeometry. Comparison between Western and Eastern Mediterranean II (pp. 885–890). Oxford: Archaeopress.

Waliszewski, T. and Périssé, I. (2006). Chhîm: Explorations, 2005:. Polish Archaeology in the Mediterranean 17, 411–420.

Waliszewski, T. and Périssé, I. (2005). Chhîm: Explorations, 2004:. Polish Archaeology in the Mediterranean 16, 411–418.

Waliszewski, T. (2004). Chhîm: Explorations, 2003:. Polish Archaeology in the Mediterranean 15, 303–310.

Waliszewski, T. (2003). Chhîm: Explorations, 2002:. Polish Archaeology in the Mediterranean 14, 265–275.

Waliszewski, T., and Ortali-Tarazi, R. (2002). Site archeologique de Chhim-Mariyat In T. Waliszewski, R. Ortali-Tarazi, Village romain et byzantin à Chhim-Marjiyat. Rapport préliminaire (1996–2002). Bulletin d’Archéologie et d’Architecture Libanaise, 6, 12–14.

Waliszewski, T. (2002). Chhîm: Explorations, 2001, Polish Archaeology in the Mediterranean 13, 243–253.

Waliszewski, T. (2001). Chhîm: Explorations, 2000, Polish Archaeology in the Mediterranean 12, 297–306.

Waliszewski, T. (1999). Chhim: Explorations 1998, Polish Archaeology in the Mediterranean 10, 177–185.

Tarazi. R., Waliszewski, T., Nordiguian, L. (1998). Chhim, un village byzantin au sud de Beyrouth. In Liban. L’autre rive. Catalogue de l’Exposition présentée a l’Institut du Monde Arabe du 27 octobre 1998 au 2 mai 1999 (pp. 215–216). Paris.

Waliszewski, T., Kowalski, S. P. and Witecka, A. (1998). Chhim-Jiyeh Excavations 1997. Polish Archaeology in the Mediterranean 9, 139–152.

Waliszewski, T., Nordiguian, L., Tarazi, R. (1998). Mission Archéologique a Shhîm, Newsletter of the National Museum in Beirut, spring 1998, 22–26.

Chmielewski, K., Martusewicz, J. (1997). Problematyka konserwatorska mozaiki posadzkowej bazyliki bizantynskiej w Chhim w Libanie, Ochrona Zabytków, 3, 217–223.

Nordiguian, L. (1997). Le Temple de Marjiyyat (Chhîm) à la faveur de nouvelles fouilles, Topoï 7/2, 945-964.

Waliszewski, T. and Kowalski, S. P. (1997). Chhim-Jiyeh Excavations 1996. Polish Archaeology in the Mediterranean 8, 147–156.

Galeria: