Beit Ras

Beit Ras

Nazwa starożytna: Kapitolias
  • Nazwa projektu:

    Beit Ras (Capitolias): an archaeological project

  • Typ stanowiska:

    Miasto antyczne; obszar o charakterze produkcyjno-rzemieślniczym

    Lokalizacja:

    Jordania
    Okolice miasta Irbid (starożytnej Arbeli) w północnej Jordanii
    Biblijna kraina Gilead, pomiędzy rzekami Arnon i Jarmuk

    Datowanie:

    – okres rzymski (I–IV wiek n.e)
    – okres bizantyjski (V–VI/VII wiek n.e.)
    – okres wczesnoislamski/omajadzki (VII–VIII wiek n.e.)
    – okres wczesnego średniowiecza (okres abasydzki, fatymidzki i ajjubidzki, IX–poł. XIII wieku n.e.)

Najciekawsze odkrycia:

– mur obronny miasta (II–VIII? wiek n.e.)
– winiarnia (VI–VII wiek n.e.)
– obszar o charakterze produkcyjno-rzemieślniczym (instalacje związane z produkcją wina, naczyń ceramicznych i przedmiotów szklanych oraz cysterny: okres bizantyjski i omajadzki)
– fragmenty architektoniczne pochodzące z pobliskiego budynku kościoła, zniszczonego prawdopodobnie przez Persów (614 n.e.)

Historia badań:

Badane przez misję CAŚ UW w latach:

2014–2016

Typ badań:

Prospekcja geofizyczna, badania wykopaliskowe

Kierownicy badań:

Jolanta Młynarczyk, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego

Instytucje współpracujące:

– Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
– Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
– Department of Antiquities of Jordan

Informacje dodatkowe:

Badania archeologiczne na stanowisku rozpoczęto w latach ’80 XX wieku (C.J. Lenzen, Joint Excavation Project, z udziałem Yarmouk University, Irbid, oraz Department of Antiquities of Jordan). Polskie badania na stanowisku rozpoczęto w 2014 roku (prospekcja geofizyczna metodą elektrooporową), w kolejnych sezonach (2015, 2016) przeprowadzono badania wykopaliskowe na dwóch odrębnych odcinkach.

Opis stanowiska i badań:

Na miejscu współczesnej miejscowości Beit Ras istniało w starożytności miasto Kapitolias, założone prawdopodobnie w I wieku n.e. W okresie rzymskim, bizantyjskim i wczesnoislamskim, od I wieku n.e. do VIII wieku n.e., Kapitolias należała do najważniejszych miast Syro-Palestyny. Starożytne źródła pisane wymieniają je jako wchodzące w skład tzw. Dekapolis, grupy miast o charakterze grecko-rzymskim. Dzisiaj obszar Kapitolias pokryty jest zabudową współczesną, poza niewielkim odcinkiem terenu bezpośrednio na zachód od okazałego teatru z okresu rzymskiego (zbudowanego w II wieku n.e., niewątpliwie czynnego aż do końca panowania Bizancjum), na północnym zboczu płaskowyżu zajmowanym przez starożytne miasto i przez dzisiejsze miasteczko.

Ten właśnie niezabudowany obszar, porośnięty dziś gajem oliwnym dał szansę zdobycia informacji na temat ostatniej dostępnej dla badań części dawnej Kapitolias, która funkcjonowała – w zmieniającej się postaci i pod nową nazwą (Beit Ras) – aż do późnego średniowiecza.

W jednym z wykopów natrafiono na kamienny, wyłożony mozaiką basen, podzielony murkami działowymi na mniejsze części, a należący do wytwórni wina, z którego produkcji słynęła Beit Ras – Kapitolias w okresie bizantyjskim, a także wczesnoislamskim, jak wynika z literackich tekstów arabskich z VI–VIII wieku. Winiarnia powstała najprawdopodobniej za panowania Bizancjum (w VI wieku?), jednak znajdowane w pobliżu fragmenty potłuczonych amfor, wskazują na to, iż produkcja wina w okolicy musiała trwać jeszcze co najmniej do połowy VIII wieku.

Nieopodal basenu winiarni natrafiono na wykutą w skale cysternę, której początek użytkowania datuje się prawdopodobnie na VI wiek n.e. Cysterna była w użyciu przez kilka wieków, o czym świadczy obecność fragmentów ceramiki wczesnośredniowiecznej z IX–X wieku n.e. W cembrowinie cysterny, zbudowanej z wtórnie użytych elementów kamiennych, znajdował się też fragment marmurowej płyty z przegrody prezbiterium kościoła, którego pozostałości są częściowo widoczne na skraju płaskowyżu powyżej winiarni. Jeszcze bardziej unikalnym znaleziskiem, pochodzącym niewątpliwie z tego właśnie kościoła, jest miniaturowa łyżeczka z brązu, najprawdopodobniej służąca do udzielania komunii, odkryta w basenie winiarni. Inne elementy wyposażenia kościoła znalezione w pobliżu to marmurowa kolumienka z przegrody prezbiterium oraz fragment wielkiej marmurowej tacy. Odkrycia te potwierdzają sugerowany już wcześniej fakt gwałtownego zniszczenia kościoła, które nastąpiło najprawdopodobniej w trakcie perskiego najazdu w pierwszej ćwierci VII wieku.

Podczas badań wykopaliskowych odkryto także długi na ok. 4 m, odcinek muru obronnego miasta, wyznaczającego północną granicę Kapitolias. Znalezione w pobliżu fragmenty naczyń ceramicznych dowodzą, że zbudowano go w okresie rzymskim, nie później niż w II wieku n.e. Na terenie przylegającym do muru od strony miasta natrafiono na fragmenty urządzeń glinianych (pieców rzemieślniczych?), oraz odpadów powstałych przy produkcji przedmiotów metalowych, szklanych(?) i ceramicznych. Znaleziska te wskazują na rzemieślniczy charakter tej części miasta w okresie nie tylko bizantyjskim, ale i wcześniejszym (rzymskim).

Najprawdopodobniej kres zabudowy tej części Kapitolias przyniosło katastrofalne trzęsienie ziemi, które nawiedziło te tereny w 749 r., a po którym obszar ten służył już tylko jako źródło budulca i miejsce wypasania trzody. Wykute w skale cysterny na wodę (bizantyjskie, a może jeszcze rzymskie) użytkowane były przez wiele wieków, prawdopodobnie aż do średniowiecza w związku z działalnością rolniczą i pasterską na tym terenie.

Bibliografia projektu:

Burdajewicz, M. (w druku). Glass finds from Beit Ras, ancient Capitolias of the Decapolis. Recent Discoveries, Annual of the Department of Antiquities in Jordan.

Młynarczyk, J. (w druku). Archaeological investigations in Beit Ras, ancient Capitolias, 2015: Preliminary report, Annual of the Department of Antiquities in Jordan.

Burdajewicz, M. (2017). Glass finds from Beit Ras, ancient Capitolias (Jordan). Polish Archaeology in the Mediterranean 26, 665–692

Młynarczyk, J. (2017). Beit Ras (Capitolias): an archaeological project 2014–2016. Polish Archaeology in the Mediterranean 26, 473–504

Wybrana bibliografia stanowiska

Al-Shami, A. J. (2005). A new discovery at Bayt Ras/Capitolias – Irbid, Annual of the Department of Antiquities in Jordan 49, 509–519.

Lenzen, C. J. (2003). Ethnic identity at BeitRas/Capitolias and Umm al-Jimal, Mediterranean Archaeology 16, 73–87.

Lenzen, C.J. (2002). Kapitolias – Die vergessene Stadt im Norden. In A. Hoffmann, S. Kerner (eds), Gadara – Gerasa und die Dekapolis, Mainz am Rhein: Philip von Zabern Verlag, 36–44 .

Lenzen, C.J. (1995). From public to private space: Changes in the urban plan of Bayt Rās/Capitolias, Studies in the History and Archaeology of Jordan V, Amman: 235–239.

Lenzen C.J. (1990). Beit Ras Excavations: 1988–1989, Chronique archéologique, Syria LXVII, 474–476.

Lenzen, C.J., McQuitty, A.M. (1988). The 1984 survey of the Irbid/Beit Ras Region, Annual of the Department of Antiquities in Jordan 32, 265–269.

Lenzen, C.J., Knauf, E.A. (1987). Beit Ras/Kapitolias. A preliminary evaluation of the archaeological and textual evidence, Syria 64, 21–46.

Lenzen, C.J., McQuitty, A.M., Gordon, R.L. (1986). Tell Irbid and Beit Ras excavations 1985, Annual of the Department of Antiquities in Jordan 29, 151–159.

Peeters, P. (1939). La passion de S. Pierre de Capitolias (+ 13 janvier 715), Analecta Bollandiana LVII, 299–333.

Schumacher, G. (1890). Northern ‘Ajlun, <>, London: Palestine Exploration Fund.

Galeria: